زایلیتول چیست؟ یافته‌های جدید درباره ارتباط آن با سلامت قلب

زایلیتول سال‌هاست به‌عنوان یکی از جایگزین‌های شکر در آدامس‌های بدون قند، محصولات شیرینی و برخی مواد غذایی کم‌شکر یا بدون شکر استفاده می‌شود. این ماده شیرینی نزدیک به ساکاروز دارد و در گروه «پلی‌ال‌ها» یا الکل‌های قندی قرار می‌گیرد؛ گروهی از ترکیبات که در صنایع غذایی فقط نقش شیرین‌کننده ندارند و می‌توانند بر بافت، رطوبت و ویژگی‌های حسی محصول نیز اثر بگذارند.

اما در سال‌های اخیر، توجه پژوهشگران از مزایا و کاربردهای زایلیتول به یک سؤال مهم‌تر معطوف شده است: آیا افزایش سطح زایلیتول در بدن می‌تواند با سلامت قلب و عروق ارتباط داشته باشد؟
پژوهشی که در کنگره ۲۰۲۶ انجمن قلب اروپا (ESC) ارائه شد، سطح بالاتر زایلیتول در خون را با افزایش وقوع برخی رویدادهای مهم قلبی‌عروقی مرتبط دانسته است. با این حال، این یافته به معنی اثبات این موضوع نیست که خوردن محصولات حاوی زایلیتول مستقیماً باعث سکته قلبی یا مغزی می‌شود؛ تفاوتی که در تفسیر این مطالعه اهمیت زیادی دارد.

زایلیتول چیست؟

زایلیتول یا Xylitol یک الکل قندی پنج‌کربنه از خانواده پلی‌ال‌هاست. برخلاف آنچه گاهی در رسانه‌ها گفته می‌شود، از نظر علمی بهتر است آن را «پلی‌ال» یا «جایگزین شکر» بنامیم و نه صرفاً یک «شیرین‌کننده مصنوعی».
مقادیر بسیار کمی از زایلیتول به‌طور طبیعی در برخی میوه‌ها و سبزیجات وجود دارد و بدن انسان نیز می‌تواند مقدار اندکی از آن را به‌عنوان بخشی از متابولیسم طبیعی گلوکز تولید کند. با این حال، مقدار زایلیتولی که برای شیرین‌کردن محصولات غذایی استفاده می‌شود می‌تواند بسیار بیشتر از مقادیری باشد که به‌طور طبیعی در مواد غذایی یافت می‌شود.
از نظر قدرت شیرین‌کنندگی، زایلیتول تقریباً شیرینی مشابه ساکاروز یا شکر معمولی دارد. ارزش انرژی آن نیز حدود ۲.۴ کیلوکالری به ازای هر گرم گزارش شده که از حدود ۴ کیلوکالری در هر گرم ساکاروز کمتر است.

زایلیتول چگونه تولید می‌شود؟

وجود طبیعی زایلیتول در گیاهان به‌تنهایی برای تولید اقتصادی آن کافی نیست. به همین دلیل، زایلیتول تجاری عمدتاً از مواد اولیه غنی از زایلوز تولید می‌شود.
در روش متداول صنعتی، ترکیبات همی‌سلولزی موجود در منابع گیاهی به زایلوز تبدیل و پس از خالص‌سازی، زایلوز از طریق هیدروژناسیون کاتالیستی به زایلیتول تبدیل می‌شود.
در سال‌های اخیر روش‌های زیستی نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند. در این روش‌ها از میکروارگانیسم‌ها یا سیستم‌های آنزیمی برای تبدیل زایلوز حاصل از زیست‌توده‌های لیگنوسلولزی به زایلیتول استفاده می‌شود. توسعه این روش‌ها بخشی از تلاش صنایع زیستی برای استفاده بهتر از پسماندهای کشاورزی و حرکت به سمت فرایندهای تولید پایدارتر است.

زایلیتول چه کاربردی در صنایع غذایی دارد؟

اهمیت زایلیتول برای صنعت غذا فقط به شیرین‌کردن محدود نمی‌شود.
در نظام Codex Alimentarius، زایلیتول با شماره INS 967 شناخته می‌شود و برای آن عملکردهای تکنولوژیکی مختلفی از جمله شیرین‌کننده، نگهدارنده رطوبت، پایدارکننده، امولسیفایر و غلیظ‌کننده تعریف شده است. در اتحادیه اروپا نیز این ماده با کد E967 شناخته می‌شود.

۱. جایگزینی شکر در محصولات بدون قند

یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای زایلیتول، استفاده از آن به‌عنوان جایگزین ساکاروز در محصولات بدون شکر یا کم‌شکر است.
برخلاف شیرین‌کننده‌های بسیار قوی مانند سوکرالوز یا آسپارتام که در مقادیر بسیار کم استفاده می‌شوند، شیرینی زایلیتول به شکر نزدیک است. بنابراین می‌تواند علاوه بر ایجاد شیرینی، بخشی از حجم یا بدنه‌ای را که با حذف شکر از فرمولاسیون از دست می‌رود جبران کند.
به همین دلیل زایلیتول را می‌توان در محصولاتی مانند آدامس بدون قند، آبنبات و محصولات قنادی بدون شکر و برخی فرمولاسیون‌های غذایی با قند کاهش‌یافته مشاهده کرد.

۲. ایجاد حس خنکی در دهان

یکی از ویژگی‌های حسی جالب زایلیتول، ایجاد احساس خنکی هنگام حل‌شدن در دهان است.
این خصوصیت یکی از دلایلی است که زایلیتول به‌خصوص برای محصولاتی مانند آدامس، قرص‌های خوشبوکننده دهان و برخی محصولات قنادی مناسب است. حس خنکی می‌تواند تجربه طعم‌هایی مانند نعناع را نیز تقویت کند.

۳. کمک به کنترل رطوبت و بافت محصول

زایلیتول خاصیت جذب و نگهداری آب دارد و Codex نیز آن را در گروه مواد Humectant یا نگهدارنده رطوبت طبقه‌بندی می‌کند.
این ویژگی می‌تواند در برخی فرمولاسیون‌ها برای مدیریت رطوبت، بافت و پایداری محصول مورد استفاده قرار گیرد. همچنین زایلیتول در طبقه‌بندی Codex می‌تواند نقش پایدارکننده و غلیظ‌کننده نیز داشته باشد.
البته کاربرد، مقدار مجاز و شرایط استفاده از هر افزودنی به نوع ماده غذایی و مقررات کشور مقصد بستگی دارد و نمی‌توان یک مقدار مصرف ثابت را برای تمام محصولات در نظر گرفت.

۴. کاربرد گسترده در آدامس و محصولات مراقبت از دهان

زایلیتول به‌ویژه در آدامس‌های بدون شکر و محصولات مرتبط با بهداشت دهان شناخته شده است.
یکی از دلایل این کاربرد آن است که زایلیتول ویژگی‌های متفاوتی نسبت به قندهای قابل‌تخمیر معمول دارد و سال‌هاست در محصولات مرتبط با سلامت دهان مورد استفاده قرار می‌گیرد. مقاله سال ۲۰۲۴ European Heart Journal نیز به استفاده گسترده آن در آدامس، آبنبات و محصولات مراقبت از دهان اشاره می‌کند.

آیا مصرف زایلیتول عارضه هم دارد؟

مانند بسیاری از پلی‌ال‌ها، مصرف مقادیر زیاد زایلیتول می‌تواند در برخی افراد موجب ناراحتی‌های گوارشی شود.
برای نمونه، مقررات اتحادیه اروپا الزام می‌کند مواد غذایی حاوی بیش از ۱۰ درصد پلی‌ال افزوده، هشدار مربوط به احتمال اثر ملین در صورت مصرف بیش از حد را روی برچسب خود داشته باشند.
اما بحث جدیدی که درباره زایلیتول مطرح شده، فراتر از دستگاه گوارش است و به احتمال ارتباط آن با سیستم قلبی‌عروقی و تشکیل لخته مربوط می‌شود.

پژوهش جدید درباره زایلیتول و بیماری‌های قلبی چه می‌گوید؟

در کنگره سال ۲۰۲۶ انجمن قلب اروپا، پژوهشگران نتایج مطالعه‌ای را با عنوان:

The association of Xylitol and incident cardiovascular events: the CLSA and EPIC-Norfolk cohort studies

ارائه کردند.

در این تحقیق اطلاعات ۱۷ هزار و ۷۱۰ نفر از دو مطالعه بزرگ آینده‌نگر مورد بررسی قرار گرفت:

Canadian Longitudinal Study on Aging یا CLSA در کانادا و European Prospective Investigation into Cancer – Norfolk یا EPIC-Norfolk در بریتانیا.

پژوهشگران سطح زایلیتول موجود در خون افراد را بررسی کردند و شرکت‌کنندگان را از نظر وقوع رویدادهای مهم قلبی‌عروقی دنبال کردند.

نتیجه مطالعه چه بود؟

براساس بیانیه رسمی انجمن قلب اروپا، افرادی که در بالاترین چارک سطح زایلیتول خون قرار داشتند، در مقایسه با افرادی که در پایین‌ترین چارک بودند، بیشتر با رویدادهای عمده قلبی‌عروقی مواجه شدند.
در مطالعه CLSA با دوره پیگیری حدود شش سال، ESC افزایش ۵۷ درصدی خطر رویدادهای عمده قلبی‌عروقی را برای گروه دارای بالاترین سطح زایلیتول نسبت به گروه با پایین‌ترین سطح گزارش کرده است.
در مطالعه EPIC-Norfolk نیز طی دوره پیگیری ۳۰ ساله، این اختلاف حدود ۱۸ درصد گزارش شد.

در این مطالعات، رویداد عمده قلبی‌عروقی یا MACE شامل مرگ، سکته قلبی یا سکته مغزی بود. پژوهشگران همچنین گزارش کردند که ارتباط مشاهده‌شده پس از تعدیل برخی عوامل شناخته‌شده خطر از جمله سن، جنس، سیگار، چربی خون، دیابت و فشار خون همچنان باقی مانده است.

آیا هرچه زایلیتول خون بیشتر باشد خطر هم بیشتر است؟

طبق گزارش ESC، بررسی گروه‌های میانی نیز الگویی را نشان داد که با یک رابطه وابسته به میزان سازگار بود؛ به این معنی که با افزایش سطح زایلیتول در گردش خون، میزان وقوع رویدادهای قلبی‌عروقی نیز افزایش پیدا می‌کرد.
این مشاهده از نظر علمی قابل توجه است، اما هنوز به‌تنهایی برای اثبات رابطه علت و معلولی کافی نیست.

مطالعه سال ۲۰۲۴ چه چیزی درباره زایلیتول نشان داده بود؟

پژوهش سال ۲۰۲۶ نخستین مطالعه‌ای نیست که درباره ارتباط زایلیتول با سلامت قلب سؤال ایجاد کرده است.
در سال ۲۰۲۴، گروهی از پژوهشگران Cleveland Clinic مقاله‌ای با عنوان:

Xylitol is prothrombotic and associated with cardiovascular risk

در نشریه European Heart Journal منتشر کردند.
این تحقیق شامل چند بخش متفاوت بود: بررسی متابولومیک روی ۱۱۵۷ نفر، یک گروه اعتبارسنجی مستقل شامل ۲۱۴۹ نفر، آزمایش روی پلاکت‌ها و خون انسان، مدل‌های حیوانی و یک مطالعه مداخله‌ای کوچک روی ۱۰ داوطلب سالم.
در گروه اعتبارسنجی، افرادی که در یک‌سوم بالایی سطح زایلیتول خون قرار داشتند در مقایسه با یک‌سوم پایینی، با افزایش خطر رویدادهای عمده قلبی‌عروقی طی سه سال مواجه بودند؛ نسبت خطر تعدیل‌شده در این تحلیل 1.57 گزارش شد.

ارتباط زایلیتول با پلاکت‌ها و تشکیل لخته

بخش مهم مطالعه سال ۲۰۲۴ به مکانیسم احتمالی این ارتباط مربوط بود.
آزمایش‌های انجام‌شده نشان دادند که قرارگرفتن پلاکت‌ها در معرض زایلیتول می‌تواند برخی شاخص‌های فعال‌شدن و واکنش‌پذیری پلاکت را افزایش دهد. پژوهشگران در مدل‌های آزمایشگاهی و حیوانی نیز افزایش پتانسیل تشکیل ترومبوز را مشاهده کردند.
در یک آزمایش کوچک انسانی، ۱۰ فرد سالم نوشیدنی شیرین‌شده با زایلیتول دریافت کردند. پس از مصرف، سطح زایلیتول خون به‌شدت افزایش یافت و هم‌زمان افزایش برخی شاخص‌های واکنش‌پذیری پلاکت مشاهده شد.
این بخش از پژوهش از نظر پیدا کردن یک مکانیسم زیستی احتمالی اهمیت دارد، اما مطالعه‌ای با ۱۰ داوطلب نمی‌تواند درباره پیامدهای قلبی‌عروقی بلندمدت در میلیون‌ها مصرف‌کننده پاسخ قطعی بدهد.

آیا زایلیتول واقعاً باعث سکته قلبی و مغزی می‌شود؟

در حال حاضر نمی‌توان چنین نتیجه قطعی‌ای گرفت.

این مهم‌ترین نکته‌ای است که هنگام خواندن تیترهای مربوط به این تحقیق باید به آن توجه کرد.
مطالعه سال ۲۰۲۶ یک مطالعه مشاهده‌ای است. یعنی پژوهشگران سطح زایلیتول خون را اندازه‌گیری کرده‌اند و سپس ارتباط آن را با پیامدهای قلبی‌عروقی بررسی کرده‌اند.
در چنین مطالعاتی می‌توان گفت دو متغیر با یکدیگر ارتباط دارند، اما نمی‌توان صرفاً براساس آن ثابت کرد که یکی علت مستقیم دیگری است.
از طرف دیگر، بدن انسان نیز مقداری زایلیتول تولید می‌کند. بنابراین سطح بالاتر زایلیتول خون لزوماً به این معنا نیست که فرد حتماً مقدار بیشتری زایلیتول از مواد غذایی دریافت کرده است.

به بیان ساده:

«سطح بالاتر زایلیتول خون با افزایش خطر قلبی‌عروقی مرتبط بوده است»

از نظر علمی جمله دقیق‌تری از این عبارت است که:

«خوردن زایلیتول خطر سکته را ۵۷ درصد افزایش می‌دهد.»

این دو گزاره معنای یکسانی ندارند.

هنوز یک محدودیت مهم وجود دارد

نتایج مطالعه بزرگ سال ۲۰۲۶ در تاریخ ۲۹ اوت در کنگره ESC 2026 ارائه شده‌اند، اما در زمان تهیه این گزارش، مقاله کامل این پژوهش هنوز به‌صورت یک مقاله ژورنالی داوری‌شده منتشر نشده است و صفحه ESC365 نیز Abstract و اسلایدهای کامل را در دسترسی عمومی قرار نمی‌دهد.
بنابراین جزئیات کامل روش‌شناسی و تحلیل‌های آماری باید پس از انتشار مقاله نهایی با دقت بیشتری ارزیابی شوند.
حتی درباره اندازه اثر گزارش‌شده نیز احتیاط مفید است: بیانیه رسمی ESC برای کوهورت CLSA رقم «۵۷ درصد» را ذکر کرده، در حالی که برخی گزارش‌های منتشرشده از کنگره adjusted hazard ratio برابر 1.47 را گزارش کرده‌اند. تا زمان انتشار مقاله کامل، بهتر است عدد ۵۷ درصد با عبارت «براساس بیانیه رسمی ESC» نقل شود.

آیا صنایع غذایی باید استفاده از زایلیتول را متوقف کنند؟

شواهد فعلی برای چنین نتیجه‌ای کافی نیست.

زایلیتول همچنان یک افزودنی غذایی شناخته‌شده است. Codex آن را با شماره INS 967 در فهرست افزودنی‌های غذایی قرار داده و کاربردهای تکنولوژیک متعددی برای آن تعریف کرده است. در ایالات متحده نیز مقررات FDA استفاده از زایلیتول در غذاهای ویژه رژیمی را در مقدار لازم برای دستیابی به اثر مورد نظر مجاز می‌داند.
در اتحادیه اروپا، زایلیتول با کد E967 شناخته می‌شود و طبق اطلاعات به‌روز EFSA، ارزیابی مجدد آن در چارچوب برنامه بررسی شیرین‌کننده‌ها همچنان در جریان است.
بنابراین یافته‌های جدید را نباید معادل «اثبات خطرناک‌بودن زایلیتول» یا «ممنوع‌شدن این افزودنی» دانست.
در عین حال، این مطالعات نشان می‌دهند که بررسی ایمنی بلندمدت شیرین‌کننده‌ها و پلی‌ال‌ها نباید تنها به کالری، قند خون یا سلامت دندان محدود شود و اثرات احتمالی قلبی‌عروقی نیز نیازمند تحقیقات دقیق‌تر است.

این یافته‌ها برای صنعت غذا چه معنایی دارد؟

برای متخصصان صنایع غذایی، مسئله اصلی در حال حاضر حذف فوری زایلیتول نیست؛ بلکه دنبال‌کردن شواهد جدید و ارزیابی دقیق‌تر مقدار مصرف و کاربرد آن است.
تولیدکنندگان محصولات بدون شکر معمولاً در انتخاب سیستم شیرین‌کننده به عواملی مانند طعم، بافت، کالری، پایداری، قیمت، عملکرد تکنولوژیک و الزامات قانونی توجه می‌کنند. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که ایمنی متابولیک و قلبی‌عروقی بلندمدت نیز ممکن است در آینده به یکی از معیارهای مهم‌تر انتخاب شیرین‌کننده‌ها تبدیل شود.
از سوی دیگر، جایگزینی ساده زایلیتول با یک شیرین‌کننده دیگر نیز الزاماً راه‌حل علمی نیست. هر شیرین‌کننده ویژگی‌های تکنولوژیک، متابولیک و ایمنی مخصوص خود را دارد و باید براساس فرمولاسیون محصول و شواهد موجود ارزیابی شود.

نکاتی که هنگام خواندن خبرهای مربوط به زایلیتول باید به خاطر بسپاریم

• زایلیتول یک پلی‌ال یا الکل قندی است و E967/INS 967 نام‌گذاری می‌شود.
• این ماده در صنعت غذا فقط شیرین‌کننده نیست و می‌تواند نقش‌هایی مانند نگهداری رطوبت، ایجاد حجم و تأثیر بر بافت داشته باشد.
• مطالعه ۲۰۲۶ روی ۱۷٬۷۱۰ نفر ارتباط سطح بالاتر زایلیتول خون با افزایش رویدادهای قلبی‌عروقی را نشان داده است.
• این تحقیق مصرف غذایی زایلیتول را به‌صورت یک کارآزمایی تصادفی بلندمدت بررسی نکرده است.
• ارتباط آماری به معنی اثبات رابطه علت و معلولی نیست.
• مطالعه سال ۲۰۲۴ شواهد آزمایشگاهی و مکانیکی درباره افزایش واکنش‌پذیری پلاکت‌ها ارائه کرده، اما مطالعات انسانی بلندمدت بیشتری مورد نیاز است.
• مقاله کامل مطالعه ۲۰۲۶ هنوز در یک ژورنال علمی داوری‌شده منتشر نشده است.
• در حال حاضر، شواهد علمی موجود به‌تنهایی به معنی ممنوع‌شدن یا ضرورت حذف کامل زایلیتول از صنایع غذایی نیست.

منابع و رفرنس‌های علمی گزارش

1. European Society of Cardiology. Xylitol may increase the risk of cardiovascular events. ESC Congress 2026, 26 August 2026.
2. Witkowski M, et al. Xylitol is prothrombotic and associated with cardiovascular risk. European Heart Journal. 2024;45(27):2439–2452. DOI: 10.1093/eurheartj/ehae244.
3. Codex Alimentarius General Standard for Food Additives. Xylitol – INS 967.
4. European Food Safety Authority. Sweeteners – Xylitol E967. آخرین بازبینی: 17 February 2026.
5. U.S. FDA, 21 CFR §172.395. Xylitol.

جمع‌بندی:

زایلیتول یکی از شناخته‌شده‌ترین پلی‌ال‌های مورد استفاده در صنایع غذایی است که به دلیل شیرینی نزدیک به شکر، انرژی کمتر و ویژگی‌های مناسب تکنولوژیک در محصولاتی مانند آدامس و مواد غذایی بدون شکر کاربرد دارد.
با این حال، دو مجموعه پژوهشی منتشرشده در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۶ پرسش‌های تازه‌ای درباره ارتباط سطح زایلیتول خون با فعالیت پلاکت‌ها، تشکیل لخته و خطر رویدادهای قلبی‌عروقی ایجاد کرده‌اند.
این یافته‌ها مهم‌اند، اما هنوز نمی‌توان از آنها نتیجه گرفت که مصرف معمول مواد غذایی حاوی زایلیتول مستقیماً باعث سکته قلبی یا مغزی می‌شود. برای پاسخ دقیق به این سؤال، مطالعات کنترل‌شده و بلندمدت بیشتری لازم است.
برای صنعت غذا، پیام فعلی بیش از آنکه «حذف فوری زایلیتول» باشد، لزوم توجه جدی‌تر به شواهد جدید درباره ایمنی بلندمدت شیرین‌کننده‌ها و پلی‌ال‌ها است.

اگر به بررسی علمی افزودنی‌ها، شیرین‌کننده‌ها و تازه‌ترین پژوهش‌های مرتبط با صنعت غذا علاقه‌مند هستید، گزارش‌ها و تحلیل‌های تخصصی FoodKnow را دنبال کنید.