تحقیقات عمیق و تازه‌ای که توسط پژوهشگران برجسته دانشگاه تهران به انجام رسیده است، پرده از مهم‌ترین عامل بازدارنده در پذیرش و خرید محصولات تراریخته (GMO) در بازار ایران برداشته است. نگرانی‌های جدی و فراگیر مصرف‌کنندگان در خصوص سلامت.
نتایج این مطالعه، که با هدف درک دقیق‌تر عوامل مؤثر بر قصد خرید غذاهای تراریخته صورت گرفته، نشان می‌دهد که هرگونه ترس یا ابهام در مورد پیامدهای بهداشتی این محصولات، مستقیماً منجر به کاهش شدید تمایل به خرید و مصرف آن‌ها می‌شود.
این پژوهش که توسط آرش دوراندیش، عضو هیأت علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران، هدایت شده، بر اساس یک نظرسنجی گسترده از ۳۷۷ مصرف‌کننده فعال در پایتخت و با استفاده از روش‌های پیشرفته مدل‌سازی معادلات ساختاری برای تحلیل داده‌ها انجام شده است. یافته‌های کلیدی نشان می‌دهند که در کنار دغدغه‌های سلامت، عواملی نظیر سازگاری محصولات تراریخته با نیازهای روزمره مصرف‌کننده و مزیت نسبی که افراد از استفاده این محصولات درک می‌کنند، می‌توانند نقش محرک و فزاینده‌ای در گرایش به سمت خرید ایفا نمایند.
دوراندیش در تشریح جزئیات این تحقیق توضیح داد: «یافته‌های ما حاکی از آن است که نگرانی‌های سلامت، بیشترین اثرگذاری منفی را بر قصد خرید غذاهای تراریخته دارند. در مقابل، عواملی مانند انطباق محصول با نیازهای مصرف‌کننده و درک مزایای ویژه آن، تأثیر مثبت و معناداری بر تمایل به خرید نشان می‌دهند. همچنین، نگرش کلی مصرف‌کننده نسبت به این فناوری و ارزش ادراک‌شده از محصول، از دیگر عوامل کلیدی و مثبت شناسایی شده‌اند که تصمیم‌گیری را تحت تاثیر قرار می‌دهند.»
این تحقیق همچنین به نقش غیرمستقیم اما حیاتی آگاهی عمومی و ارزش‌گذاری قیمت اشاره دارد. این دو عامل، به جای تأثیرگذاری مستقیم بر رفتار خرید، از طریق شکل‌دهی به درک مصرف‌کننده نسبت به مزایا و ارزش واقعی محصول، نقشی مهم در پذیرش نهایی غذاهای تراریخته ایفا می‌کنند. جالب اینجاست که عواملی چون فشارهای اجتماعی (هنجارهای ذهنی) و احساس کنترل بر رفتار (کنترل رفتاری ادراک‌شده)، در مقایسه با سایر متغیرها، وزن کمتری در فرآیند تصمیم‌گیری مصرف‌کنندگان ایرانی داشته‌اند.
محققان تاکید دارند که نتایج این مطالعه می‌تواند نقشه‌راهی ارزشمند برای سیاست‌گذاران و فعالان حوزه اطلاع‌رسانی باشد. طراحی و اجرای سیاست‌های نوین آموزشی، ارتباطی و اطلاع‌رسانی در زمینه فناوری‌های زیستی، با هدف کاهش ابهامات و نگرانی‌های عمومی و تقویت پایه‌های علمی درک مصرف‌کنندگان، می‌تواند زمینه را برای تصمیم‌گیری‌های آگاهانه و مبتنی بر شواهد علمی فراهم آورد.
این پژوهش، با تمرکز عمیق بر ابعاد رفتاری و ادراکی مصرف‌کنندگان، درک ما را از چگونگی پذیرش فناوری‌های نوین در صنعت غذا و نقش حیاتی آن‌ها در توسعه نظام‌های غذایی پایدار و تقویت امنیت غذایی کشور ارتقا می‌بخشد.
مقاله علمی این تحقیق با عنوان “Psychological and economic drivers of consumer purchase intentions for genetically modified foods” در نشریه معتبر بین‌المللی Food Quality and Preference منتشر شده است. علاقه‌مندان به بررسی جزئیات بیشتر می‌توانند به لینک مقاله در ScienceDirect مراجعه نمایند.
معرفی جامع غذاهای تراریخته (GMO Foods)
غذاهای تراریخته یا محصولات دستکاری‌شده ژنتیکی (Genetically Modified Organisms – GMOs) به موجودات زنده‌ای (گیاهان، حیوانات یا میکروارگانیسم‌ها) گفته می‌شود که ماده ژنتیکی (DNA) آن‌ها از طریق روش‌های مهندسی ژنتیک و به‌صورت مصنوعی تغییر داده شده است. هدف از این تغییرات، القای ویژگی‌های مطلوب یا حذف صفات نامطلوب است که ممکن است از طریق روش‌های سنتی اصلاح نژاد به‌راحتی قابل دستیابی نباشد.
چرا محصولات تراریخته تولید می‌شوند؟
فناوری GMO در کشاورزی با اهداف گوناگونی به کار گرفته می‌شود، از جمله:
- مقاومت به آفات و بیماری‌ها: گیاهانی که ژن‌هایشان برای تولید سموم طبیعی علیه حشرات خاصی تغییر یافته است (مانند ذرت Bt)، نیاز کمتری به سم‌پاشی شیمیایی دارند. این امر هم به محیط زیست کمک می‌کند و هم هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد.
- مقاومت به علف‌کش‌ها: محصولاتی که در برابر علف‌کش‌های خاصی مقاوم شده‌اند، به کشاورزان اجازه می‌دهند تا علف‌های هرز را بدون آسیب رساندن به محصول اصلی از بین ببرند.
- بهبود ارزش غذایی: برای مثال، تولید برنج طلایی که حاوی مقادیر بیشتری از ویتامین A است، راهکاری برای مقابله با کمبود این ویتامین در مناطقی است که برنج غذای اصلی مردم را تشکیل می‌دهد.
- افزایش بهره‌وری و تحمل‌پذیری: محصولاتی که برای رشد بهتر در شرایط سخت محیطی مانند خشکی، شوری خاک یا دماهای بالا طراحی شده‌اند.
- افزایش ماندگاری و بهبود ظاهر: برخی محصولات برای داشتن عمر طولانی‌تر پس از برداشت یا ظاهری جذاب‌تر دستکاری می‌شوند.
بحث‌ها و نگرانی‌ها پیرامون غذاهای تراریخته:
با وجود مزایای بالقوه، غذاهای تراریخته همواره موضوع بحث‌های داغ علمی، اخلاقی و اجتماعی بوده‌اند. اصلی‌ترین نگرانی‌ها عبارتند از:
- اثرات بلندمدت بر سلامت انسان: هرچند سازمان‌های علمی معتبر جهانی مانند سازمان بهداشت جهانی (WHO) و سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) ایمنی محصولات تراریخته موجود در بازار را تایید کرده‌اند، اما برخی گروه‌ها همچنان نگران اثرات احتمالی آلرژی‌زایی، مقاومت به آنتی‌بیوتیک‌ها یا سایر پیامدهای ناشناخته سلامتی در بلندمدت هستند.
- تأثیرات زیست‌محیطی: نگرانی‌هایی در مورد احتمال انتقال ژن‌های مقاوم به علف‌کش به گیاهان وحشی، کاهش تنوع زیستی، و اثرات احتمالی بر حشرات مفید (مانند زنبورها) وجود دارد.
- مسائل اقتصادی و اجتماعی: تمرکز کنترل تولید بذر تراریخته در دست چند شرکت بزرگ چندملیتی، نگرانی‌هایی را در مورد وابستگی کشاورزان، دسترسی به بذر و حفظ تنوع بذری سنتی ایجاد کرده است.
در ایران، همانطور که این پژوهش نشان می‌دهد، نگرانی‌های سلامت‌محور نقش کلیدی در پذیرش یا عدم پذیرش این محصولات ایفا می‌کنند. بنابراین، ارائه اطلاعات علمی دقیق و شفاف، به همراه بحث‌های عمومی سازنده، برای تصمیم‌گیری آگاهانه مصرف‌کنندگان و سیاست‌گذاران ضروری است.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟